आयुष्मान भारत आरोग्य विम्यासाठी कोण पात्र आहे

आयुष्मान भारत आरोग्य विमा म्हणजे काय? 

एबी पीएम-जेएवाय ही भारत सरकारने सुरू केलेली जगातील सर्वात मोठी आरोग्य विमा योजना आहे. समाजातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांना मोफत आरोग्यसेवा देणे हे या योजनेचे उद्दिष्ट आहे. भारताच्या लोकसंख्येच्या तळाच्या ४०% असलेल्या १०.७४ कोटींहून अधिक गरीब आणि गरजू कुटुंबांना, द्वितीय आणि तृतीय स्तरावरील रुग्णालयीन उपचारांसाठी प्रति कुटुंब प्रति वर्ष ₹ ५,००,००० चे आरोग्य संरक्षण प्रदान करणे, हे या योजनेचे ध्येय आहे. 

आयुष्मान भारत आरोग्य विम्यासाठी पात्रता निकष

आयुष्मान भारत योजना (एबीवाय), जी प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (पीएम-जेएवाय) म्हणूनही ओळखली जाते, हा भारतातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ कुटुंबांना आरोग्य विमा संरक्षण प्रदान करण्यासाठी तयार केलेला एक सरकारी उपक्रम आहे. या योजनेसाठीची पात्रता प्रामुख्याने सामाजिक-आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांवर अवलंबून असते.  

योजनेसाठीचे प्रमुख पात्रता निकष खालीलप्रमाणे आहेत.

आयुष्मान भारत योजनेसाठी पात्रता

आयुष्मान भारत आरोग्य विमा समाजातील वंचित आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांसाठी आहे. मूलभूत पात्रतेचे निकष सामाजिक-आर्थिक स्थिती, कुटुंबाचा आकार आणि भौगोलिक क्षेत्रावर आधारित आहेत.

अ). सामाजिक-आर्थिक जात जनगणना निकष

आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजनेसाठी पात्रता सामाजिक-आर्थिक जात जनगणनेच्या (SECC) माहितीवर अवलंबून असते. या योजनेचे लाभ असुरक्षित वर्गातील कोणत्याही व्यक्तीला किंवा कुटुंबाला दिले जातात. यामध्ये खालील बाबींचा समावेश आहे:

● आर्थिकदृष्ट्या मागासलेली कुटुंबे: एसईसीसी (SECC) ग्रामीण आणि शहरी क्षेत्रांतील कुटुंबांचे वर्गीकरण करते, ज्यामध्ये जमीन नसलेल्या, रोजगार नसलेल्या किंवा उत्पन्नाचा स्थिर स्रोत नसलेल्या कुटुंबांना प्राधान्य दिले जाते.
● अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST) आणि इतर मागासलेले वर्ग (OBC): अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि इतर मागासलेल्या वर्गांमध्ये मोडणाऱ्या लोकांसाठी एबीवाय (ABY) साठी पात्र ठरण्याची शक्यता जास्त असते.
● असंघटित कामगार: या योजनेत असंघटित किंवा कमी पगाराची, अनौपचारिक कामे करणाऱ्या लोकांचाही समावेश होतो.

ब). वार्षिक कौटुंबिक उत्पन्न मर्यादा

PMJAY मध्ये ₹5 लाखांपर्यंत वार्षिक उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांचाही समावेश आहे, ज्यामुळे आता सर्व कमी उत्पन्न गटांना आरोग्य विमा उपलब्ध होईल. ₹5 लाखांपेक्षा जास्त उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांचा या योजनेत समावेश केला जाणार नाही, मात्र SECC अंतर्गत इतर काही कारणास्तव पात्र ठरल्यास त्यांचा समावेश होऊ शकतो.

सी). भौगोलिक घटक

ज्या राज्यांमध्ये आणि प्रदेशांमध्ये आर्थिकदृष्ट्या वंचित व्यक्तींची टक्केवारी सर्वाधिक आहे, त्यांना योजनेत नावनोंदणीसाठी प्राधान्य दिले जाते. तथापि, योजनेची रचना अखिल भारतीय असून, लाभार्थ्यांची लोकसंख्याही ग्रामीण तसेच शहरी अशी दोन्ही आहे.

आयुष्मान भारत अंतर्गत विशिष्ट गटांसाठी पात्रता

आयुष्मान भारत आरोग्य विमा पॉलिसीमध्ये समाविष्ट असलेल्या गटांची यादी खाली दिली आहे:

●ग्रामीण कुटुंबे:   ज्या कुटुंबांमध्ये १६ ते ५९ वयोगटातील एकही प्रौढ सदस्य नाही, भूमिहीन कुटुंबे आणि उत्पन्नाचे कोणतेही नियमित साधन नसलेली कुटुंबे पात्र आहेत.
●शहरी गरीब: रस्त्यावरील विक्रेते, घरगुती मोलकरणी, रिक्षाचालक किंवा असंघटित क्षेत्रातील इतर मजूर.
●असुरक्षित गट: यामध्ये ज्येष्ठ नागरिक, विधवा, अनाथ, दिव्यांग व्यक्ती आणि SECC प्रवर्गातील इतरांचा समावेश आहे.

आयुष्मान भारत योजनेअंतर्गत ज्येष्ठ नागरिकांची पात्रता

११ सप्टेंबर २०२४ पासून, केंद्रीय मंत्रिमंडळाने उत्पन्न आणि सामाजिक-आर्थिक श्रेणींचा विचार न करता, ७० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या सर्व नागरिकांसाठी पीएम-जेएवाय (PM-JAY) अंतर्गत पात्रतेचे निकष विस्तारित केले आहेत. त्यामुळे, या वयोगटातील प्रत्येक सदस्य आता पीएम-जेएवाय (PM-JAY) द्वारे प्रदान केलेल्या आरोग्य संरक्षणाचा लाभ घेऊ शकतो.

आयुष्मान भारत आरोग्य विम्यासाठी तुमची पात्रता कशी तपासावी?

तुम्ही किंवा तुमचे कुटुंब आयुष्मान भारतसाठी पात्र आहात की नाही हे तपासणे सरकारने सोपे केले आहे. हे तपासण्याचे अनेक मार्ग आहेत:

● ऑनलाइन पोर्टल: अधिकृत पीएम-जेएवाय वेबसाइटला (https://pmjay.gov.in) भेट द्या आणि तुमचा मोबाईल नंबर, नाव आणि राज्य टाकून 'मी पात्र आहे का' (AM I Eligible) या सुविधेचा वापर करा.
● मोबाईल ॲप्लिकेशन: पीएम-जेएवाय मोबाईल ॲप्लिकेशन अँड्रॉइड आणि आयओएससाठी उपलब्ध आहे. त्यावरून तुम्ही तुमची पात्रता स्थिती आणि योजनेचा इतर तपशील तपासू शकता.
● आयुष्मान भारत कार्ड: पात्रतेची पुष्टी झाल्यावर, आयुष्मान भारत कार्ड जारी केले जाते, ज्यामुळे लाभार्थ्यांना आरोग्यविषयक लाभ मिळतात.

आता, मोठ्या संख्येने लोकांना लाभ मिळत असूनही, आयुष्मान भारत आरोग्य विमा वर नमूद केलेल्या प्रवर्गाबाहेरील लोकांना लागू होत नाही.      

आयुष्मान भारत योजनेच्या नोंदणीसाठी कोणती कागदपत्रे आवश्यक आहेत?

आयुष्मान भारत योजनेच्या नोंदणीसाठी आवश्यक असलेल्या कागदपत्रांमध्ये खालील बाबींचा समावेश आहे: 

• आधार कार्ड
• ओळखपत्र जसे की मतदार ओळखपत्र, वाहन चालविण्याचा परवाना किंवा पारपत्र. 
• रहिवासी असल्याचा पुरावा देणारी कागदपत्रे जसे की युटिलिटी बिले, मतदार ओळखपत्र आणि पासपोर्ट. 
• कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याचे नाव आणि आधार क्रमांक यासारखी कौटुंबिक माहिती. 
• विशिष्ट प्रवर्गातील लाभार्थ्यांकडून मिळालेली जात प्रमाणपत्रे. 
• उत्पन्नाचा दाखला.
• लाभार्थ्याच्या बँक खात्याचा तपशील.

आयुष्मान भारत आरोग्य विमा कार्डाचे फायदे

आयुष्मान भारत आरोग्य विमा कार्डचे अनेक फायदे आहेत. आयुष्मान भारत आरोग्य विमा कार्डचे फायदे खालीलप्रमाणे आहेत: 
 

• वैद्यकीय सेवेची त्वरित उपलब्धता - आयुष्मान कार्डमुळे काही वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थितीत निधीची व्यवस्था करण्याची चिंता न करता वैद्यकीय सेवा उपलब्ध होते.
• आरोग्य विम्याचा पुरावा - तुम्ही आयुष्मान भारत आरोग्य विमा योजनेअंतर्गत मोफत वैद्यकीय उपचार किंवा आरोग्य सेवेसाठी पात्र आहात याचा पुरावा म्हणून आयुष्मान कार्डवरील फोटो ग्राह्य धरला जातो.
• कॅशलेस उपचार - एकदा आयुष्मान कार्ड डाउनलोड करण्याची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर, नेटवर्कमधील कोणत्याही रुग्णालयात आगाऊ पैसे न भरता कॅशलेस उपचार घेता येतात. 
• सर्वांसाठी दर्जेदार आरोग्यसेवा - आयुष्मान कार्ड कार्डधारकाला त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा विचार न करता दर्जेदार आरोग्यसेवा किंवा वैद्यकीय सेवा मिळवण्यास मदत करते.